هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
357
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
روز دويم ، نواب مستطاب و الا شاهزاده بهمن ميرزا نيز طرف عصر تشريف آوردند . صحبت از وضع « عربستان » و « مكه معظمه » و چگونگى حالات حجاج در موسم حج به ميان آمد . بعد مىفرمودند كه مدت 33 سال است [ كه ] از وطن مألوف مهاجرت كرده ، اينجا وطن اختيار كردهام ، و در اين تاريخ كه سنّ شريفشان تقريبا 73 مىبود « 1 » ، به هيچوجه آثار ضعف و بىقوتى ديده نمىشد ، مگر كه از درد پا شكايت داشتند . حوالى غروب ، فرزند ارشدشان ، نواب « رضا قلى ميرزا » كه آجودان مخصوص حضور اعلى حضرت امپراتور دولت بهيهء « روسيه » و سرتيپ اول هستند ، ديدنى نمودند . شاهزادهء خوشاخلاق و دلآگاه مهربانى هستند . زبان « فرانسه » و « روس » را خوب تحصيل فرمودهاند . تأليفاتى زياد در زبان « روس » و « فرانسه » دارد ، از جمله گزارشات « 2 » سفر مأموريت نظامى خودش است به صفحات « تركمان اتك » و « تكه » ، كه به زبان « فرانسه » تأليف كرده [ و ] به چاپ رسانيده است . « 3 » در 41 سالگى 3 پسر بزرگ داشتند كه هريك مشغول خدمات دولتى هستند . رسوم و مقررى خود نواب مستطاب « شاهزاده » غير از مواجب اولادشان از دولت « روسيه » در سال 000 ، 32 منات روسى است . ساير اولادش نيز به فراخور منصب و درجه ، رسوم علاحده دارند . روز سيم ورود ، كشيش بزرگ ارامنه ، كه رئيس روحانيان است ، با جمعى از « ارامنه » و « فرنگيان » ، پس از استيذان ، تشريف حاصل نمودند و ساير رؤساى نظام و حكومت هم ديدنى نمودند . در ايام توقف ، برحسب استدعاى اهالى ، گاهى جناب « آقاى » « 4 » معزى اليه ، در مسجد جامع ، بعد از اقامهء « صلوة » ، به ذكر مواعظ مفيده مىپرداختند و گاهى جناب آقاى « صدر » موعظه مىفرمودند و اهالى با كمال شوق و ذوق به هيئت اجتماع ازدحام نموده ، از استماع براهين عقليّه و نقليهء « توحيد » و ساير اركان دين مستفيض
--> ( 1 ) . وى در سال 1224 ه . ق . به دنيا آمد و در سن 77 سالگى درگذشت . ( 2 ) . در اصل : گذارشات ( 3 ) . رضا قلى ميرزا . سفرنامه رضا قلى ميرزا نايب الاياله نوهء فتحعلى شاه ، به كوشش اصغر فرمانفرماى قاجار . تهران : اساطير ، چاپ سوم ، 1373 . ( 4 ) . در اصل : آقائى